Bazı şehirler vardır ki orada evreni devindiren fizik kanunlarının geçersiz olduğu hissine kapılırsınız. Bu şehirlerde insan Pascal’ın, Newton'un büsbütün yalancı olduğuna inanır. Yer ve gök yer değiştirmiş, bembeyaz bir güneş ayaklarınızın altında ışıldarken, gökyüzü bir ölünün üstündeki toprak gibi soğuk, kayıtsız, boş ve hiçliğin rengini taşıdığından hep gridir. Bu yüzden tanrı, bu göksel boşluğun altında ezilmiş ve tabutundan çıkmaya çalışan diğer zavallı ruhlar gibidir; bazen yardım çığlıklarını duyarsınız, size işaretler gönderir! Burada dört mevsim yoktur beşinci bir mevsim yılın tüm günü hüküm sürer, bitkiler yeşermez, nehirler akmaz, kırlangıçlar göç yollarını şaşırmıştır, burası yeryüzünün karadeliği: KARS...
Hayır! Reha Erdem'in ‘’KOSMOS’’ unun fantastik ya da bilim kurgu filmi olduğunu sanmıyorum. Filmi izlerken nedense bu şehrin üstünde metafiziksel güçlerin adeta valsini izlemiş hissine kapılıyor insan. Üstelik dansın ritmi şehrin sakinleri üzerine öyle bir tesir etmiş ki, yüzlerinde hiçbir memnuniyet de bulamazsınız, endişe de... Çok uzaklardan koşar adım, ağlamaklı ve neredeyse telaşlı bir hayvanınkine benzer solumasıyla şehre gelir gelmez nehirde boğulmak üzere olan bir çocuğu kurtaran, kendisine ödül olarak verilen sıcak bir çayla memnuniyetini gizleyemeyen ‘’Kosmos’’ dışında! Burada kaldığı süre boyunca yüzünde hep endişenin, burada ki insanların çeşitli problemlerine metafizik güçleriyle derman olunca da bir memnuniyetin izleri olacaktır. Ama bu memnuniyet "Kosmos" un şehirden kovuluşuyla yerini tekrardan bir hayvanınki denli endişeye bırakacaktır. Ve o zaman tıpkı şehre gelmeden önce yaptığı gibi yönetmen kameranın kadrajını ağır ağır yine yıldızlı gökyüzüne çevirecek ve seyircinin kafasında bir sürü soru işaretiyle o da Kosmos gibi bizi bırakıp gidecektir.
Kosmos evrenin boşluğundan yeryüzündeki başka bir boşluğa gelip gitmiştir. Bunun dışında bu ilginç güçleri olan yaratığın kozmik bir yolculuk yaptığının en güzel kanıtı nehrin iki yanında ‘’Neptün’’ ile koşuşturup hayvani seslerle birbirine kur yapmalarıdır, beraber yalnız bir odadayken duvarlarda, tavanda uçuşmaları yine aynı seslerle birbirlerini arzulamaları bu kozmik ziyaretin enstrümanlarıdır. Eğer Kosmos evrenden gelip dünyamızı ziyaret ediyorsa Neptün ile Kosmos arasındaki bu iletişim de bir metafor olarak gezegenler arası kozmik bir iletişimdir, iki insan arasındaki iletişimdir(kadın-erkek),iki dünya arasındaki iletişimdir, gezegenimizle evren arasındaki çekim kuvvetidir… Neptün ile Kosmos un iki yanında koşuşturduğu nehir de bu türden bir iletişimin arasındaki o derin yarılmadır, uçurumdur. Bu sebeptendir ki birbirlerine dokunmadan bağrışıp, çağrışırlar. Kısacası insanlara, iki hayvanın birbirlerine kur yaparken çıkardıkları ses kadar yabancıdır bu iletişim. Bu yüzden de, bize evrenin diliyle konuşmaya gelmiş Kosmos un dilini anlamamış onu taşlarla şehir dışına kadar kovalamışızdır.
Oysa onun sebeb-i ziyareti açıktır ‘’Biraz aşk istiyorum, bir bardak da çay.’’
Kosmos ‘un kılık kıyafetine, garip davranışlarına bakılırsa o bir kaçık mıdır? Ağaçlara tırmanışındaki çevikliğe ya da oradan oraya uçuşup kaçışmasına bakılırsa o bir tür yaratık mıdır? Sözlerindeki yoğunluğa, koşulsuz insan sevgisine bakılırsa o bir peygamber midir? İnsanlara şifa dağıtan bir büyücü müdür?
S. Beckett'ın "Godot’yu Beklerken" oyununun devamı niteliğinde olan, Miodrag Bulatovic'in "Godot Geldi" oyununu hatırlıyorum. Kosmos cebinde umutları, bilgece sözleri ve akıbetlerinin benzer olması dikkate alınırsa bence bu yönüyle Godot’nun ta kendisidir.
Filmde bolca yan hikâye de mevcut. Ermenistan sınır kapısının açılması ihtimaline yönelik imza kampanyası düzenleyen birkaç gencin kahvehanedeki insanları ikna etmek için beyhude çabaları; Gürcistan'dan trenle gelen hasta bir öğretmenin hastalığına yönelik umutsuz algısı; annesiz ve babasız büyüyen bir çocuğun bir yıldan beridir konuşmaması ve bu nedenle saldırgan davranışlar göstermesi, bir kediyi köprüden aşağı atıp ölmesine sebep olduğu için rüyasında kedi mahkemesinde yargılandığını görmesi ve yine bu sebepten hastalanması; bir ayağı sakat olduğu için eczaneden sürekli ilaçlar alıp biriktirmesi ve sonradan bu vazifeyi Kosmos'un üstlenmesine rıza gösteren bir kadın, babalarının ölümü üzerine mal paylaşım çatışmasına girmiş dört erkek kardeş…
Bu hikâyelerin ortak yanı Kosmos un bu zavallı insanlara bir üst-insan inayeti göstermesidir.
Bedenine yabancılaşmış olan kadının Kosmos'la cinsel birlikteliğe girdikten sonra aynadaki görüntüsüne ve kendine yönelik belki de ilk defa eksiksiz ve tam bir kadın algısı geliştirmesi ancak bir erkeğin bir kadını kadın gibi hissettireceğini akla getirmektedir. Ama bu bile kadının intihar etmesine engel olmayacaktır. Kadının sürekli olarak radyodan Rus halk ezgileri dinlemesi de bu şehre ve kültüre yabancı olduğunun ve belki de bu sorunun intihar etmesinde hastalığının yanı sıra bu sürgün koşullarının da etkili olabileceğini hissettirmektedir.
Mal paylaşımı nedeniyle askeri bir kurumda çözümü arayan dört kardeşe komutanın ‘’Biz bayrağı korumakla mı yoksa sizin ölmüş babanızla mı uğraşacağız’’ yanıtı ve Kosmos'un boş bakışlarla M. Kemal heykelini ve oradan geçen askeri izlemesi kurumsal bir militarizm karşıtlığının yanı sıra askeri bürokrasinin halkın ihtiyaçlarına yabancılığının dışavurumlarıdır.
Sınır kapısı ile ilgili imza kampanyası düzenleyen gencin Kosmos’a: ‘’ Biz yabancıları severiz ama dünya bozuldu, herkesten korkuyoruz’’ demesi günümüzde artık ülkeleri, halkları birbirinden ayıran kırmızıçizgilerin algısal bir bölünmeye, bireyin benlik sınıra varabilen bir indirgemeyle kendi bedeni dışındaki herkese, her şeye yöneltilebilen ilkel bir korkuya, bir tür yabancılaşmaya dönüştüğünün sosyo-psikolojik ifadesidir.
Kısacası filme nereden bakarsak bakalım yönetmen hep bizi bir yabancılaşma sorunuyla karşı karşıya getiriyor; bedene yabancılaşma, göğe, tanrıya yabancılaşma, komşu bir ülkeye yabancılaşma, bir kurum olarak militarizme yabancılaşma.... Bu sebepten film bize Kars özelinde bir şeyler anlatıyor görünse de bu yönüyle aslında dünyanın içine düştüğü ''yabancılaşma'' hastalığına dikkatleri çekiyor.
Müzik olarak Neredeyse bütün filme hakim olan telefon sinyallerine ve bombardımana benzer ses efektlerin kullanılmış olması ve bazı sahnelere geçiş olarak kesilmek üzere olan büyükbaş hayvanların endişe dolu bakışlarına yer verilmiş olması da filme hakim olan gizemli atmosferin yoğunluğunu arttırmıştır.
Torrent Linki: http://kat.ph/usearch/kosmos%20reha%20erdem/
Ferhat Timur
