"Gerçekten önemli olan bir tek felsefe sorunu vardır: İntihar." Bu şekilde başlıyor Camus'nün o Batı felsefesinin geldiği en son noktayı özetleyen kitabı: Sisyphe Efsanesi... Varoluşçuluğun temel meselesi olan uyumsuzluk ve intihar problemleri hala Batı felsefesinin tartışma konularıyken, cevap Doğu felsefesinin özüyle harmanlanmış yönetmen Kiyarüstemi'den geliyor: Kirazın Tadı
Film Bediî'nin kendi intiharına yardım edecek birisini aramasıyla başlar. Bediî, uyku haplarını içtikten sonra daha önceden kazdığı çukura uzanarak, muhtemelen soğuktan öleceği bir intihar şeklini düşünmektedir. Aradığı kişi de, ertesi gün gelerek eğer o ölmemişse seslenerek oradan uyandırmasını, ölmüşse üzerine toprak atmasını üstlenecektir. Bediî'nin bilindik bir intihar yöntemi yerine bunu seçmesi, ister istemez yönetmenin intiharın insan doğasına uygun olmadığı bu sebeple de özünde korkulan ve dolaylı yollarla gerçekleştirilebilecek bir eylem olduğunu hissettirmektedir. Ayrıca bu intihar şeklinde öne çıkan başka bir özellik de bir insana ihtiyaç duyulması ve yönetmen açısından intihar olgusunun tartışılabilirliğinin sağlanmasıdır. Bediî'nin hangi sebepten intihar ettiğinin bilinmemesi de, sorunun başlı başına intihar olmasına olanak sağlıyor. Yani şu ya da bu gerekçeyle intihara verilecek cevaptan sıyrılıp direkt intihar olgusuna verilecek cevabı ön plana çıkarmaktadır.
Bediî uzun uğraşlardan sonra bir Kürt askeri güzel bir iş teklifi sunacağı yolunda ikna eder. Ancak Kürt genç, Bediî'nin asıl isteğini öğrenince bunu kabul etmez. Burada Bediî'nin, birisinin kendisinin ölümüne yardım etmesi için binlerce çaba harcadığını gözlemliyoruz. Örneğin Kürt gence "Bir Kürt cesur olmalı. Halkınız birçok savaşta çarpıştı, acı çekeceklerini bilerek" diyerek onu kendisini gömmeye teşvik etmesi bunun bir örneği. Burada Bediî'nin özellikle birinin de yardım edeceği bir intihar şeklini seçmesi, intihar olgusunun canlı doğasına uygun olmadığı için, koşulsuz bir suç hissi yarattığını ve bu suçun bölüşülmek istendiğini düşündürmektedir. Nitekim bunu hisseden Kürt genç de teklifi kabul etmeyip, Bediî'nin elinden ancak kaçarak uzaklaşabilmektedir.
Bediî'nin ikinci kurban adayı Afganistanlı bir ilahiyat öğrencisidir. Bu bölümü intihar olgusunun dinsel yorumu olarak algılayabiliriz. Bediî'nin "Sizin görevinizin insanlara nasihat ve rehberlik etmek olduğunu biliyorum ancak benim sizin ellerinize ihtiyacım var, konuşmanıza ya da aklınıza değil" demesi karakterimizin intihar konusunda kesin kararlı olduğunun ve başka bir çıkış yolunun olmadığına kesin kanaat getirdiğinin göstergesidir. Ancak buna rağmen intihar olgusunun bu iki birey arasında tartışıldığını gözlemlemekteyiz. Bediî suç ortağı bulabilmek için dinsel açıklıkları kullanmakta ve Afganistanlı öğrenciye "İntiharın en büyük günahlardan biri olduğunu biliyorum. Fakat mutsuz olmak da büyük bir günahtır. Mutsuzken başka insanları incitirsiniz. Bu da günah değil mi? " demektedir. Bu da intihar etmek ve mutsuz yaşamak meselesindeki dinsel çıkışsızlığı göstermektedir. Sonunda ilahiyatçı intihara yardım etmediği gibi Bediî'ye de bir çıkış noktası sunamamıştır.
Ve son olarak cevabın geldiği kişiyle karşılaşıyor Bediî. Hasta çocuğunu iyileştirebilmek için para arayışında olan ve kendi teklifini kabul eden Doğal Tarih Müzesinde çalışan bir Türk: Bakari Bey. Teklif baştan kabul edilince Bediî'nin pek de bir söz sarf etmesine gerek kalmıyor ama içinde bulunduğu durumdan rahatsız olan Bakari Bey bu durumunu şöyle dile getiriyor: " Eğer bir adam, dostuna yardım etmek isterse, bunu başka bir şekilde yapmalı! Bir hayat kurtarabilir. Kimsenin ölümünden sorumlu olmak istemiyorum. Ama mademki istiyorsunuz, peki diyeceğim."
Ve Bakari Bey kendi intihar denemesini anlatmaya başlıyor. Yeni evlendiği yıllarda çektiği sıkıntılara dayanamayan Bakari Bey'in bir dut ağacı kendini asmak için ipi bağladıktan sonra, eline değen bir iki dutu atıştırması ve ömründe böyle tatlı bir dut yemediğini düşünmesi; sabaha kadar dut ağacında dut yedikten sonra, doğan manzaranın mükemmelliğine hayran olması; okula giden çocukların dut toplamalarına yardım ettikten sonra bir poşet dutla evine gidip karısını sevindirmesi ile intihardan cayması Bediî'yi şaşırtıyor. " Dutları yediniz, sonra eşin de yedi ve her şey düzeldi, öyle mi?" diye soran Bediî'ye " Hayır, öyle olmadı ama ben değiştim" diye cevap veriyor Bakari Bey.
Camus, Sysphe Efsanesi'nde meseleyi bir noktada "Bu dünya aslında akla uygun değil, onun hakkında bütün söyleyebileceğimiz budur." sözleriyle düşüncesini çok iyi özetlemektedir. Kiyarüstemi ise burada çıkışı, aklı dünyaya uygun hale getirmekte görmektedir. Özüne yabancılaşmış bir bireyin, yapay ve sahte zevkleri onun bu dünyadan soğumasına, her şeyi anlamsız bulmasına ya da intiharına sebep olabilir ama bir dutun tadının verdiği o öze ulaşma hissiyatı insanın kendi doğası hakkında ona söylenmiş binlerce kelime yığınından daha anlamlı şeyler hissettirebilir. Tüm evrenle aynı özü ve doğayı paylaştığını bilmenin yanı sıra hissedebilen, dolayısıyla tüm evrenle bir bütün olmuş birey! Kiyarüstemi'nin Camus'nün uyumsuz insanının karşısına çıkardığı birey tarzı budur. Bu çıkış sadece Camus'ye değil, Sartre'ın "Varoluş, özden önce gelir" sözüne de bir karşı çıkışı barındırır. Çünkü öze gerekli önemi vermeyen ya da onu etkili bir faktör olarak görmeyen bir düşünce sisteminin tüm mevcudatın özüyle birleşme fikrini düşünmesi de saçmadır.
Gerçeklik ve doğru tartışması felsefenin başlangıcından beri varolan bir problemdir. Bizler kendi yarım yamalak kelimelerimiz, düşünme biçimimiz ve akıl yürütmelerimizle geldiğimiz noktada gerçekliği dıştalama ya da absürt bulma noktasındayız. Oysa Husserl'ın dediği gibi “Gerçek olan mutlak şekilde esasında gerçektir; gerçek birdir; kendisini kavrayan varlıklar, insanlar, devler, melekler ya da tanrılar ne olursa olsunlar, kendi kendisinin tıpkıdır.” Camus'de mesele, kendi felsefesi gibi, o kadar absürt bir boyuta ulaşmıştır ki, aklımıza uymayan gerçekliğe uygun olarak bizim de uyumsuz bir yaşam tarzı sergilememiz gerektiği noktasına kadar ilerlemektedir. Bu meselenin de bilincinde olan Kiyarüstemi, Bakari Bey'in ağzından şunları aktarmaktadır: Bir Türk, doktoru görmeye gider. Ve ona der ki: “Doktor Bey, vücuduma parmağımla dokunduğumda acıyor. Başıma dokunsam acıyor, bacaklarıma dokunsam acıyor, karnıma, elime, dokunsam acıyor. Doktor onu muayene eder ve sonra ona der ki: “Vücudun sağlam, ama parmağın kırık!” Muhterem beyim, hasta olan sizin düşünceleriniz fakat sizle ilgili bir sorun yok. Bakış açınızı değiştirin.
Gerçeklik yani özümüz orada açık ve net bir biçimde durmaktadır, ona uygun davranmak onunla bütünleşebilmek insanı mutluluğa götürür. Bizler özümüz gereği sevişmekten, yemekten, içmekten, güzel şeyler görmekten, uyumaktan vs. hoşlanırız. Bakari Bey'in bir dutun tadına varabilmesi ve doğan Güneş'in manzarasından etkilenebilmesi de onun bu öz hissiyatına ulaşma anını simgeler. Kendi usavurmalarımızın bizi getirdiği sonuçlar nadiren doğru ve dolaylı yoldan bir etki oluştururken, hissetmek doğrudan özümüzle gerçekleştirdiğimiz bir bağlanma şeklidir. Bunu derinden hisseden Bakari Bey, Bedii'ye: "Sabah uyandığınızda, hiç gökyüzüne baktınız mı? Şafakta güneşin doğuşunu görmek, istemez misiniz? Gün batımında, güneşin kırmızısını ve sarısını, artık daha fazla görmek istemiyor musunuz? Siz Ay’ı gördünüz mü? Yıldızları görmeyi istemez misiniz? Dolunaylı geceyi, yeniden görmeyi istemez misiniz? Kirazların lezzetini bırakmak mı istiyorsunuz?" demektedir. Dolayısıyla dünyaya uslamlamalarından ziyade özüyle bağlanabilen birey, bunların önemini kavrıyor ve bunu diğer şeylerin üstünde tutuyor. Daha önce Bedii'yi caydırmak isteyenlerin mantık yürütmelerine karşılık Bakari Bey, direkt bu gerekçeleri sunuyor. Dünyaya özüyle bağlanan birey, bütün yabancılaşmalardan öte doğal bir bağlanma şekli gerçekleştirir ki ben bu birey tipine "Doğal İnsan" demeyi yeğliyorum. Ve bu birey tarzında uyumsuza rastlamamızın mümkün olmadığını düşünüyorum.
Bu tartışmalardan sonra, Bakari Bey'i çalıştığı yere bırakan Bediî'nin intihar etme düşüncesi eski netliğini yitirmiş olacak ki tekrardan dönüp Bakari Bey'e: "Sabahleyin gelirken iki küçük taş getirin ve onları bana atın. Eğer hâlâ yaşıyorsam uyuyor olabilirim. Omuzlarımı da sarsın! Belki yaşıyor olacağım." demektedir. Bu da intiharın canlı doğasına uygun olmadığı içten sezen Bedii'nin kurtulma çabalarını temsil etmektedir. Konu Bedii'nin kazdığı çukura girmesi ve yağmurun yağmasıyla sona erer. Yönetmen bundan sonrasını Bedii'ye bırakmış gibidir.
Konu bittikten sonra, finalin Meta-Narrative ile bağlanması oldukça konuşulmuştur. Üst anlatıların reddi anlamına gelen Meta-Narravite, "Madem ki mutlak doğrular yoktur, o zaman fikirlerini mutlak doğrularmış gibi anlatan felsefeler de (Marx, Hegel vb.) olmamalıdır." şeklinde açıklanır. Filmin çekim sahnelerinin bu bağlamda filmin sonuna eklemlenmesiyle, sinemada post-modernizmi sergileyen Kirazın Tadı, gösterildiği yıl, Cannes Film Festivalinde Shohei Imamura'nın Yılanbalığı filmiyle Altın Palmiye ödülünü paylaşmıştır.
Filmi İzlemek İçin: http://www.sinegoz.com/iran/kirazin-tadi-tam-e-guilass-1997/
Ömer MIZRAK
